Les Demoiselles d'Avignon: Dlaczego to dzieło artysty Pablo Picasso wstrząsnęło światem sztuki

W historii sztuki nierzadko zdarza się, że dzieła uznawane dziś za kamienie milowe sztuki początkowo spotykały się w swoich czasach z niezrozumieniem. Tak było również w przypadku dzieła "Les Demoiselles d'Avignon" artysty Pablo Picasso.

Kiedy hiszpański malarz zaprezentował w 1907 roku imponujący obraz o wymiarach około 2,44 x 2,34 metra, wiele osób zareagowało odrzuceniem. Krytyka dotyczyła zarówno niekonwencjonalnego sposobu przedstawienia, jak i motywu pięciu nagich kobiet.

Dziś jednak spojrzenie na obraz całkowicie się zmieniło. Jest on bezsprzecznie uznawany za jeden z najważniejszych obrazów XX wieku i należy do słynnych dzieł artysty Pablo Picasso. Niezgodność panuje co najwyżej w kwestii tego, jak duże znaczenie należy przypisać wpływowi tego obrazu na malarstwo. Niektórzy uważają go za jedno z najważniejszych dzieł na drodze do kubizmu i abstrakcji, inni widzą w nim nawet punkt zwrotny w całej sztuce modernizmu.

W związku z dziełem "Les Demoiselles d'Avignon" należy podkreślić przede wszystkim cztery aspekty:

• Zarówno styl malarski, jak i motyw stanowiły prowokację dla wielu współczesnych artysty Picasso.
• W języku wizualnym Picasso zerwał z kilkoma tradycjami malarstwa.
• Pracował pod wpływem sztuki różnych kultur.
• Na przestrzeni dziesięcioleci w świecie sztuki zmieniały się odbiór, interpretacja i ocena obrazu.

Poniżej te cztery punkty zostaną omówione bardziej szczegółowo. Zostanie przy tym przedstawione, jak obraz, który początkowo był ostro krytykowany i wyśmiewany, stał się jednym z najważniejszych i najbardziej fascynujących dzieł sztuki na świecie.

Analiza obrazu "Les Demoiselles d'Avignon" – prowokacja w formie i treści

Już pierwsze reakcje współczesnych pokazały, że w dziele "Les Demoiselles d'Avignon" Picasso przedstawił wszystko, tylko nie tradycyjny obraz. Zarówno wyborem tematu obrazu, jak i formą przedstawienia zerwał z wieloma oczekiwaniami i konwencjami.

Motyw prowokował i budził pytania

Kobiety artysty Pablo Picasso oraz portrety, które tworzył na przestrzeni swojej kariery, były omawiane przez historyków sztuki w licznych publikacjach. Dzieło "Les Demoiselles d'Avignon" zajmuje jednak również w tym kontekście szczególną pozycję.

Na początku XX wieku taki motyw był jeszcze równoznaczny z przełamaniem tabu. Jest całkowicie oczywiste, że "Les Demoiselles d'Avignon" to prostytutki. Już sam wybór tego tematu wywołał poruszenie, ponieważ zgodnie z powszechną opinią taka scena nie należała do świata kultury wysokiej. Według wypowiedzi artysty Picasso obraz przedstawia scenę z domu publicznego przy Carrer d'Avinyó w Barcelona.

W pierwszym szkicu Picasso umieścił obok pięciu kobiet jeszcze dwóch mężczyzn. W ostatecznej wersji z 1907 roku ograniczył jednak liczbę osób na obrazie do pięciu skąpo ubranych lub nagich kobiet. Picasso nadał każdej z kobiet bardzo indywidualny charakter i przedstawił je w różnych pozycjach ciała. Cztery kobiety stoją, tylko jedna z nich siedzi w prawej dolnej części obrazu. Dwie kobiety pośrodku obrazu mają ręce skrzyżowane za głową.

Uwagę zwraca zróżnicowany sposób przedstawienia twarzy. Kobieta przy lewej krawędzi obrazu ma wyraźnie ciemną skórę. W przypadku dwóch kobiet pośrodku obrazu Picasso wybrał bardzo podobne, silnie stylizowane rysy twarzy. Wyraźny kontrast stanowią dwie kobiety przy prawej krawędzi obrazu, których twarze przypominają groteskowe maski. Picasso skoncentrował w tym obrazie wszystko na tych pięciu kobietach. Na dolnej krawędzi obrazu umieścił jedynie talerz z owocami jako jedyny nieożywiony przedmiot. Jest to hołd lub nawiązanie do klasycznego gatunku martwej natury. Nie wiadomo jednak, jaki cel chciał w ten sposób osiągnąć Picasso.

Sposób przedstawienia przeczył wszystkim obowiązującym zasadom

W dziele "Les Demoiselles d'Avignon" Picasso wykazał się odwagą, kreatywnością i pionierskim duchem. Sprzeciwił się tutaj wszystkim zasadom malarstwa, które w tym czasie obowiązywały przy przedstawianiu ludzkiego ciała.

Na początku XX wieku malarze zazwyczaj nadal w dużej mierze kierowali się naturalnymi formami. Picasso nie chciał już jednak przedstawiać świata w możliwie realistyczny sposób. Dążył raczej do nadania swoim obrazom samodzielnego efektu estetycznego. W tym celu dokonał zasadniczej reinterpretacji kształtów i proporcji ciał. Wiele konturów przekształcił z naturalnych, zaokrąglonych i zakrzywionych linii w kanciaste, często nawet geometryczne formy. Zrezygnował z większości szczegółów i zredukował części ciała, takie jak ręce lub nogi, do prostych podstawowych kształtów. Dzięki temu abstrakcyjnemu sposobowi przedstawienia oddalił się od tradycyjnej estetyki portretów i zaproponował nowe spojrzenie na ten gatunek.

W kolorystyce obrazu Picasso skoncentrował się na czterech głównych aspektach:

1. Do przedstawienia ciał kobiet wykorzystał przede wszystkim beż, ochrę i róż. Tło obrazu ukształtował za pomocą gradientu kolorystycznego od lewej do prawej. Można w nim wyróżnić trzy strefy kolorystyczne.
2. Po lewej stronie dominują intensywne i ciemne kolory, takie jak brąz i czerwień. W kierunku środka obrazu powstaje kontrast dzięki odcieniom takim jak biel, szarość i srebro. Od środka obrazu w prawo dochodzą jeszcze blade odcienie niebieskiego.
3. W tle obrazu Picasso nie zastosował dużych powierzchni, lecz złożył je z wielu mniejszych fragmentów o różnych wymiarach i kolorach.
4. W przypadku pól kolorystycznych nie trzymał się określonego wzoru, lecz zmieniał ich kształt.

Picasso unieważnił również perspektywę i przestrzenność

Picasso sprzeciwił się ówczesnym konwencjom malarstwa nie tylko poprzez sposób przedstawienia. Zrezygnował również z perspektywy centralnej. Ta forma kompozycji obrazu, która opiera się na centralnym punkcie zbiegu, była stosowana od renesansu w celu stworzenia iluzji przestrzeni i odległości. W dziele "Les Demoiselles d'Avignon" Picasso odrzucił jednak wszelką głębię przestrzenną. Wszystkie obiekty na obrazie oraz jego tło wydają się znajdować na jednej płaszczyźnie.

Szczególne jest również to, że najwyraźniej namalował tę samą postać z różnych punktów widzenia. Siedząca kobieta w prawej dolnej części wygląda tak, jakby była ukazana od tyłu. Jednocześnie Picasso pokazuje jej twarz od przodu. Dzięki grze perspektywami Picasso sprawił, że oko widza bezskutecznie poszukuje realistycznego rozmieszczenia obiektów na obrazie i porządku przestrzennego.

Abstrakcyjne kształtowanie form i dwuwymiarowość, które Picasso tutaj zastosował, stały się później również istotnymi cechami kubizmu. Picasso rozwinął ten styl malarski wspólnie z Georges Braque. Dlatego dzieło "Les Demoiselles d'Avignon" jest również uznawane za przełomowe dzieło, w którym Picasso wypróbował już niektóre cechy formalne kubizmu.

Picasso inspirował się sztuką z różnych kręgów kulturowych

Pablo Picasso stworzył tym dziełem kamień milowy klasycznego modernizmu. Niektóre z licznych analiz obrazu "Les Demoiselles d'Avignon" wskazują jednak na znaczące wpływy artystów z innych epok. W tym kontekście wielokrotnie wspomina się serię "Kąpiące się" artysty Paul Cézanne. Zarówno w motywie, jak i w sposobie przedstawienia można w dziele "Les Demoiselles d'Avignon" dostrzec nawiązania do tych dzieł artysty Cézanne.

Zainteresowanie koncentruje się jednak najczęściej na wpływie kultur pozaeuropejskich na twórczość artysty Picasso. Interpretacje te odnoszą się przede wszystkim do twarzy dwóch kobiet przy prawej krawędzi obrazu. Picasso nie przedstawił ich w sposób stylizowany, tak jak pozostałych twarzy na obrazie, lecz w dosłownym znaczeniu nałożył im maski. Maski te przywołują skojarzenia z dziełami artystów z Afryka i Oceanii, choć bardziej konkretne przypisanie nie jest tutaj możliwe.

Wrażenie to nie jest jednak całkowicie bezpodstawne, ponieważ Picasso wykazywał ogromne zainteresowanie dziełami sztuki z kontynentu afrykańskiego. Często odwiedzał "Musée d'Ethnographie du Trocadéro", duże muzeum antropologiczne w Paris. Pod wpływem tamtejszych wystaw miał zacząć samodzielnie nabywać odpowiednie eksponaty i malować maski w stylu dzieł afrykańskich i oceanicznych. Picasso zawsze jednak odrzucał możliwość bezpośredniego wpływu na swoją sztukę. Pomysł na obraz miał mu wprawdzie przyjść do głowy po wizycie w Trocadéro. Nie chodziło jednak o formę masek, lecz o ich "egzorcystyczny" charakter.

Poprzez wyraźne nawiązania do kultur pozaeuropejskich Picasso podążał za ideą "prymitywizmu". W klasycznym modernizmie termin ten wyrażał tęsknotę za formami ekspresji artystycznej wolnymi od akademickich reguł europejskiego świata sztuki.

Wielu artystów poszukiwało tej nienaruszonej natury i pierwotności w sztuce Afryka, Azji i Oceanii. W tym kontekście ważne jest, aby sztuki ludów rdzennych nie określać mianem "prymitywnej" w znaczeniu nierozwiniętej i zacofanej. "Prymitywizm" oznacza jedynie praktykę europejskich artystów polegającą na włączaniu sztuki innych kultur do swoich dzieł.

Analiza dzieła "Les Demoiselles d'Avignon" – oddziaływanie obrazu na publiczność

Na początku XX wieku dzieło "Les Demoiselles d'Avignon" podczas swojej pierwszej prezentacji wywołało reakcje od przerażenia i zdumienia po drwiny. Zarówno przedstawienie nagich kobiet, jak i niekonwencjonalny sposób przedstawienia spotkały się z odrzuceniem wielu odbiorców. Chociaż te dwa aspekty prawdopodobnie nie wywoływałyby już dziś poruszenia, dzieło nadal potrafi wywierać imponujące wrażenie.

Obraz bez wątpienia emanuje ogromną energią. Ze względu na liczne ostre kąty i kanciaste formy obraz może na pierwszy rzut oka wydawać się nieharmonijny i niespokojny. Niektóre analizy dostrzegają w obrazie nawet pewną agresywność. Miałaby ona wynikać nie tylko z radykalnej reinterpretacji form ciała i zdeformowanych konturów. Również maski dwóch kobiet po prawej stronie obrazu wydają się niesamowite i groźne.

Ponadto wiele analiz obrazu "Les Demoiselles d'Avignon" zwraca uwagę na relację kobiet z odbiorcami. Co najmniej dwie z pięciu kobiet patrzą bezpośrednio na publiczność. Jeśli przyjmie się, że kobiety są prostytutkami, odbiorcy wcielają się tym samym w rolę klientów oglądających kobiety.

Jednocześnie kobiety obserwują również osoby stojące przed płótnem. Poprzez nieruchome spojrzenie kobiet Picasso stworzył formę interakcji z odbiorcami, którzy w ten sposób stają się częścią dzieła sztuki.

Pomimo początkowo negatywnych reakcji obraz zdobył światową sławę

Po ukończeniu dzieła "Les Demoiselles d'Avignon" Pablo Picasso początkowo pokazywał je jedynie niewielkiemu gronu przyjaciół, artystów i znawców sztuki. Już wtedy reakcje były bardzo zróżnicowane i sięgały od ostrej krytyki i niezrozumienia po szyderstwo i drwiny.

Również ze strony galerzystów można było usłyszeć niewiele pozytywnych opinii. Zarówno Daniel-Henry Kahnweiler, jak i Ambroise Vollard, którzy później zawsze wspierali artystę Picasso, wykazywali niewielkie zainteresowanie. Krytyk sztuki Félix Fénéon miał nawet określić obraz jako rodzaj karykatury.

Od zbierającego kurz obrazu w pracowni do magnesu przyciągającego publiczność w MoMA

Być może to z powodu początkowo powściągliwych lub otwarcie krytycznych reakcji Picasso trzymał obraz początkowo pod kluczem. Przez długi czas przechowywał go w swojej pracowni.

Dopiero w 1916 roku, a więc prawie dziesięć lat po ukończeniu, obraz został po raz pierwszy publicznie wystawiony w Galerie Barbazanges w Paris. Dopiero w 1924 roku Picasso mógł sprzedać obraz projektantowi mody i mecenasowi sztuki Jacques Doucet. W 1939 roku Museum of Modern Art in New York nabyło legendarny obraz do swojej kolekcji. Dziś należy on tutaj do największych ulubieńców publiczności.

Znaczenie dla kubizmu i historii sztuki

Dziś panuje powszechna zgoda co do tego, że w dziele "Les Demoiselles d'Avignon" Picasso przedstawił jedno z najważniejszych dzieł w historii sztuki. Określenie go mianem pierwszego obrazu kubistycznego byłoby jednak prawdopodobnie zbyt daleko idące.

Prawdą jest, że Picasso już tutaj zastosował lub zasygnalizował cechy formalne, które wkrótce miały stać się charakterystycznymi elementami kubizmu. Należą do nich

• sprowadzenie przedmiotów na obrazie do form geometrycznych,
• odejście od konwencjonalnych proporcji i
• dwuwymiarowość poprzez rezygnację z głębi przestrzennej.

Ponadto Picasso już tutaj eksperymentował z różnymi punktami widzenia na obiekty przedstawione na obrazie. Bez wątpienia wykazał się w tym dziele pionierskim duchem. Unieważnił jednocześnie kilka standardów malarstwa i otworzył zupełnie nowe możliwości kompozycji obrazu. W ten sposób utorował drogę nie tylko kubizmowi, lecz także abstrakcji.

Więcej interesujących informacji o dziełach artysty Pablo Picasso

W tym artykule omówiono wiele aspektów tego słynnego obrazu artysty Picasso. Jeśli interesują Państwa inne dzieła hiszpańskiego malarza, polecamy nasze artykuły w magazynie "Picasso i gołębie" oraz "Guernica" – pomnik przeciwko wojnie”.