Kobiety w sztuce: bariery i dążenie do równości
Historia sztuki skrywa wielowymiarowe spektrum talentów, jednak zbyt często wkład kobiet pozostaje w cieniu ich męskich kolegów – ignorowany, pomijany lub niedoceniany. W Niemczech kobiety-artystki były nawet określane w sposób pejoratywny jako "malweiber" (kobiety malarki) aż do dziewiętnastego wieku. Nawet dziś sztuka tworzona przez kobiety otrzymuje mniej uwagi, mimo że od zawsze istniały silne kobiety w sztuce o niezwykłych zdolnościach artystycznych i kreatywności.
Podróż przez epoki
XV i XVI wiek
W renesansie zachęcano kobiety do malowania, ponieważ uważano za pożądane, aby kobiety były obeznane ze sztuką. Chociaż renesans był pierwszą epoką, w której nieliczne artystki zdobyły międzynarodowe uznanie, większość artystycznych dokonań kobiet pozostawała mimo to nieznana i rzadko była doceniana.
Renesans przyniósł zmianę w sztuce, oczekując od artystów i artystek między innymi wiedzy z zakresu matematyki czy anatomii ludzkiego ciała. Badanie ludzkiego ciała wymagało na przykład pracy z męskimi aktami. Artyści zdobywali tę nową wiedzę w akademiach sztuki. Kobietom jednak odmawiano dostępu do akademii sztuki, co prowadziło do wykluczenia wielu utalentowanych kobiet i braku odpowiedniego uznania dla ich pracy.
Rozpoczęła się długa walka kobiet o akademickie wykształcenie artystyczne, która częściowo została rozwiązana dopiero w XX wieku. Te systematyczne wykluczenia w znacznym stopniu przyczyniły się do tego, że nazwiska wielu utalentowanych artystek renesansu zbladły w cieniu ich męskich kolegów, a kobiety podporządkowywały się patriarchalnym strukturom i rezygnowały z kariery artystycznej.
Sztuka kobiet w XVII i XVIII wieku
Wraz z początkiem baroku i następującym po nim przejściem do oświecenia można było zaobserwować zmiany. Pomimo znacznych wyzwań niektórym kobietom w sztuce udało się ugruntować swoją pozycję w kręgach twórczych. Przykładem jest artystka Judith Leyster, która w XVII wieku pracowała w tym samym czasie co niderlandzki mistrz Frans Hals. Jej dzieła charakteryzowały się podobnym stylem. Choć Leyster była wysoko ceniona za życia, po jej śmierci jej sztuka popadła w zapomnienie i pojawiła się ponownie dopiero wtedy, gdy odkryto, że siedem jej obrazów zostało błędnie przypisanych Frans Hals. Dopiero w 1893 roku Louvre odkrył na jednym obrazie, pod fałszywą sygnaturą Frans Hals, monogram Judith Leyster.
XIX wiek i pierwsze zmiany
Ponieważ kobietom jeszcze częściowo w XIX wieku odmawiano dostępu do akademii sztuki oraz sieci zawodowych, musiały one uczyć się swojego rzemiosła na prywatnych lekcjach. Londyńska Royal Academy of Art otworzyła swoje drzwi dla kobiet już w 1860 roku, gdy artystka Laura Herford została przyjęta przez pomyłkę po tym, jak złożyła prace podpisane nie pełnym imieniem i nazwiskiem, lecz jedynie inicjałami LH. W Niemczech jednak kobiety zostały przyjęte jako studentki sztuki dopiero w 1919 roku.
To wykluczenie kobiet z możliwości edukacyjnych oznaczało, że często były one wykluczane z nurtów artystycznych lub popadały w zapomnienie. Przykładem tego jest Bauhaus. Choć w 1919 roku do Bauhausu w Weimarze zapisało się więcej kobiet niż mężczyzn, a założyciel Walter Gropius twierdził, że nie ma "żadnych różnic między piękną a silną płcią", bardzo niewiele artystek Bauhausu stało się sławnych, a wiele z nich zostało zapomnianych.
Kobiety w sztuce: pionierki nowoczesności
Wyzwania stojące przed artystkami utrzymywały się aż do nowoczesności. Wraz z pojawieniem się nowoczesnych ruchów artystycznych w XIX i XX wieku silne kobiety w sztuce zaczęły coraz wyraźniej wysuwać się na pierwszy plan. Artystki takie jak ekspresjonistka Paula Modersohn-Becker odważyły się podążać nowymi drogami i kwestionować tradycyjne normy sztuki. W 1906 roku stworzyła na przykład autoportrety, które uznawane są za pierwsze nagie autoportrety w historii sztuki.
W tym okresie wiele innych artystek również zaczęło buntować się przeciwko istniejącym barierom. Dążenie do równości oraz poszukiwanie indywidualnej tożsamości artystycznej stały się centralnymi tematami i ostatecznie doprowadziły do powstania feministycznego ruchu artystycznego.
Feministyczny ruch artystyczny
Późne lata 60. oraz lata 70. XX wieku wraz z początkiem feministycznego ruchu artystycznego stanowiły punkt zwrotny dla kobiet w sztuce. Feministyczny ruch artystyczny powstał jako bezpośrednia reakcja na niedostateczną reprezentację kobiet w galeriach i muzeach, a także na głęboko zakorzenione stereotypy płciowe w świecie sztuki. Wielu feministycznych artystów i artystek oraz historyków i historyczek sztuki intensywnie poświęcało się roli kobiety w zachodnim świecie sztuki.
Szczególnie wpływowym esejem dla feministycznego ruchu artystycznego była opublikowana w 1971 roku praca Lindy Nochlin zatytułowana "Why Have There Been No Great Women Artists?" (po polsku: Dlaczego nie było wielkich artystek?). W swoim eseju Nochlin po raz pierwszy przeanalizowała instytucjonalne bariery, które w kontekście zachodnim uniemożliwiały kobietom osiąganie podobnych sukcesów w sztukach wizualnych w porównaniu z ich męskimi kolegami.
Frida Kahlo jako ikona feminizmu
Frida Kahlo, jedna z najbardziej wpływowych artystek XX wieku, stworzyła dzięki swoim symbolicznie nacechowanym autoportretom wyjątkowy wkład w historię sztuki i obecnie uznawana jest za symbol feminizmu. Jej dzieła nie tylko odzwierciedlają jej osobiste doświadczenia i cierpienie, lecz także krytycznie podejmują tematy takie jak tożsamość i ludzkie ciało. Uwolniła się od społecznych ograniczeń swojej epoki i była postrzegana jako buntowniczka.
Za życia Kahlo była często postrzegana jedynie jako żona Diego Rivera, znanego meksykańskiego malarza. Jak to często bywa, jej oraz jej twórczości szczególne znaczenie przypisano dopiero po jej śmierci w 1954 roku. Dziś Frida Kahlo uznawana jest nie tylko za zdecydowanie najbardziej znaną malarkę Meksyku, lecz także za jedną z najbardziej znanych kobiet w malarstwie na świecie.
Kobiety w sztuce dziś
Zgodnie ze wspólnym badaniem platformy internetowej "In Other Words" oraz "Artnet News" z 2019 roku, scena artystyczna również dziś pozostaje zdominowana przez mężczyzn. Badacze analizowali dane z międzynarodowych aukcji, wiodących galerii oraz targów sztuki Art Basel. Wynik pokazuje, że z 196,6 miliarda dolarów uzyskanych na aukcjach na całym świecie w latach 2008–2019 jedynie około 4 miliardy dolarów (około dwa procent) stanowiły dzieła artystek.
Pomimo obecnego trendu, zgodnie z którym większość studentów akademii sztuki stanowią kobiety, nadal widoczna jest wyraźna niedoreprezentacja kobiet tworzących sztukę, w szczególności wybitnych współczesnych rzeźbiarek, w galeriach i muzeach. Ta rozbieżność pokazuje, że postęp w świecie sztuki w zakresie równości płci wciąż jest niewystarczający.
Luka płacowa ze względu na płeć jest szeroko dyskutowanym tematem w branży artystycznej
W Niemczech, podczas Dnia Równości Płac (Equal Pay Day) 7 marca 2023 roku, równouprawnienie płacowe w świecie sztuki było w centrum uwagi pod hasłem "Sztuka równości płacowej". Analiza danych z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych Artystów ujawniła, że kobiety w sztuce zarabiają obecnie około 24 procent mniej niż ich męscy koledzy. Luka płacowa między płciami wśród samodzielnych pracowników kultury w Niemczech jest więc wyraźnie wyższa niż średnia krajowa wynosząca 18 procent w 2022 roku.
Spojrzenie w przyszłość
Historia kobiet w sztuce jest historią walki. Od ukrytych talentów renesansu po głośne głosy feministycznego ruchu artystycznego kobiety przyczyniły się do kształtowania i transformacji świata sztuki. Często jednak pozostawały wykluczone z ksiąg historii sztuki. Pomimo postępów i głośnych głosów artystek feministycznych równość wciąż pozostaje odległa. Kobiety w sztuce nie są jedynie muzami, lecz także twórczyniami o znaczeniu, które swoją kreatywnością i innowacyjnością inspirują i zmieniają świat.
