Popiersie Nefertiti – legendarny egipski artefakt
Należy do największych skarbów sztuki świata: popiersie Nefertiti. Nawet po ponad 3300 latach wizerunek egipskiej królowej wciąż potrafi zafascynować publiczność.
Dziś ma siłę oddziaływania wykraczającą daleko poza archeologię. Piękno Nefertiti, ale także mit wokół jej osoby są legendarne. Wielu ludzi uważa ją za idol i wzór przewodni. Ze względu na jej silną pozycję w roli władczyni określano ją już jako "pierwszą feministkę historii".
Wpływ Nefertiti sięga aż do popkultury czasów nowożytnych. Artystki i artyści kopiowali jej wygląd lub poświęcali jej utwory muzyczne. Oryginał popiersia należy dziś do wielkich atrakcji turystycznych Berlina. Setki tysięcy osób odwiedzają to egipskie dzieło sztuki każdego roku w Neues Museum.
Ale co sprawia, że to dzieło sztuki tak fascynuje? Aby zgłębić znaczenie Nefertiti, poniżej zostanie bliżej omówiona jej historia. Między innymi dokładniej przyjrzymy się okolicznościom odnalezienia popiersia, zagadce brakującego oka oraz kontrowersji wokół możliwego zwrotu do Egiptu.
Kim była Nefertiti? Jej rola jako królowej i jej legendarne piękno
Nefertiti była królową Starożytnego Egiptu i żyła w XIV wieku p.n.e. Ona i jej małżonek, faraon Echnaton, panowali przez około 16 lat. Nefertiti uchodziła za silną i pewną siebie kobietę, która była niemal równa faraonowi. Ponadto Nefertiti zawsze podziwiano także za jej piękno.
Nie ma pełnych informacji o datach życia legendarnej egipskiej królowej. Niektóre dane dotyczące jej biografii wydają się jednak pewne:
- Przyjmuje się, że Nefertiti urodziła się mniej więcej w połowie XIV wieku p.n.e. Prawdopodobnie należała do egipskiej rodziny mieszczańskiej z wyższych sfer, niektóre źródła mówią nawet o królewskim pochodzeniu. W wieku od 12 do 16 lat poślubiła Amenhotepa IV, późniejszego faraona Echnatona. Z małżeństwa miało pochodzić sześć córek.
- W swojej roli małżonki króla miała mieć wielki wpływ na politykę i religię. Mówi się, że była niemal równouprawniona wobec męża i aktywnie wspierała go w jego rządach. Przypuszczenie, że Nefertiti miała niemal równie wielką pozycję władzy jak Echnaton, potwierdzają liczne przedstawienia na artefaktach. Na reliefach przedstawiano ją tak samo dużą jak faraona, co wskazuje na formalną równość z jej mężem. Ponadto znaleziono różne dzieła sztuki, na których ukazano ją, jak zwycięża swoich wrogów w konfliktach zbrojnych.
- Co stało się z Nefertiti po śmierci Echnatona, nie zostało ostatecznie wyjaśnione. Istnieją jednak wskazówki, że przeżyła faraona i być może sama rządziła przez kilka lat. Kiedy i w jakich okolicznościach zmarła, pozostaje jednak niejasne.
- Nefertiti czczona jest jednak nie tylko ze względu na swoją silną osobowość. Uchodziła również za bardzo atrakcyjną kobietę. Wskazuje na to już jej imię, które tłumaczy się jako "Piękna przybyła" albo też "Piękna, która nadchodzi". Obraz królowej, jaki mamy dziś, opiera się nie w ostatniej kolejności na popiersiu Nefertiti. Jej rysy twarzy są w rzeźbie oddane niemal symetrycznie. Dzięki wysokim kościom policzkowym, skórze bez zmarszczek, wąskiemu nosowi i pełnym ustom odpowiada ponadczasowemu, stale powracającemu ideałowi piękna. Fakt, że popiersie najprawdopodobniej ukazuje królową w silnie wyidealizowanej formie, odgrywa przy tym niewielką rolę.
- Ale nie tylko popiersie Nefertiti, lecz także różne przekazy przyczyniają się do mitu "Pięknej Królowej". Podobno poświęcała kilka godzin dziennie na kąpiel, pielęgnację ciała i makijaż. Również popiersie pozwala wysnuć wnioski, jak dużą wagę przywiązywała do swojego wyglądu. Przedstawiono ją tutaj z eleganckim makijażem, z czerwonymi ustami, kajalem wokół oczu i perfekcyjnie wyrysowanymi brwiami.
Dlaczego popiersie Nefertiti ma tylko jedno oko?
Popiersie Nefertiti podobno nigdy nie miało dwojga oczu. Rzeźba miała w warsztacie rzeźbiarza Totmesa służyć jedynie jako model i dlatego nie została ukończona. Tak brzmi przynajmniej jedna z najpopularniejszych teorii dotyczących tajemniczego znaku rozpoznawczego Nefertiti – brakującego lewego oka.
Jedną z najbardziej uderzających cech popiersia jest różnica między prawym a lewym okiem. Prawe oko składa się z kryształu górskiego, który został przymocowany woskiem pszczelim. Lewy oczodół jest natomiast pusty. Istnieją różne teorie dotyczące przyczyny tego stanu. Archeolog Ludwig Borchardt, pod którego kierownictwem popiersie znaleziono w 1912 roku, zakładał, że lewe oko nigdy nie było przewidziane. W swoim dzienniku napisał, że podczas wykopalisk nie znaleziono wkładki do lewego oka. Również w oczodole najwyraźniej nie pozostał żaden środek wiążący, którym mogłoby być przymocowane oko. Dlatego ogólnie przyjmuje się, że rzeźbiarz Totmes celowo nie ukończył popiersia. Miało ono służyć jako obiekt poglądowy, na którym można było demonstrować proces wytwarzania. Być może było jednak także przeznaczone jako wzór dla kolejnych popiersi.
To wyjaśnienie było już wielokrotnie kwestionowane. Mówi się na przykład, że popiersie Nefertiti mogło pierwotnie być anatomicznie kompletne. Prawdopodobnie lewe oko po prostu kiedyś wypadło. Za możliwe uważa się także siłowe usunięcie kryształu górskiego. Krążą również spekulacje, według których Nefertiti miała popaść w niełaskę i dlatego popiersie nie zostało ukończone.
Inne teorie zakładają nawet, że popiersie pokazuje królową taką, jak naprawdę wyglądała. Być może miała chorobę oczu albo wręcz nigdy nie miała lewego oka. Pytania, dlaczego Nefertiti ma tylko jedno oko, prawdopodobnie nigdy nie da się ostatecznie wyjaśnić. Faktem jest jednak, że brakujące oko do dziś znacząco przyczynia się do mitu wokół królowej Nefertiti.
Miejsce odnalezienia, wiek i materiał popiersia Nefertiti
Na początku XX wieku panowanie faraona Echnatona znajdowało się w centrum wielu badań egiptologicznych. Naukowcy z całego świata interesowali się zarówno jego monoteistyczną koncepcją religijną, jak i rzemiosłem artystycznym z tego okresu. Także w Niemczech podejmowano starania, aby zaangażować się w to pole badań.
Pod koniec 1911 roku mogła wreszcie rozpocząć się wielka kampania wykopaliskowa pod kierownictwem niemieckiego egiptologa Ludwig Borchardt (1863 – 1938). Została ona sfinansowana przez berlińskiego przedsiębiorcę i mecenasa James Simon i była oficjalnie zatwierdzona przez władze egipskie.
- Miejsce odnalezienia: Wykopaliska Borchardt i jego zespołu koncentrowały się na stanowisku Tell el-Amarna w Środkowym Egipcie. Echnaton kazał tu około 1350 roku p.n.e. wznieść swoją nową stolicę pod nazwą "Achet-Aton". W 1912 roku badacze natknęli się w ruinach na budynek, który wkrótce miał okazać się warsztatem rzeźbiarza Totmesa. 6 grudnia, obok wielu innych dzieł sztuki, takich jak głowy portretowe króla i jego rodziny, znaleźli tutaj także popiersie królowej Nefertiti.
- Materiał: Popiersie Nefertiti waży około 20 kg i ma ok. 50 cm wysokości. Nie zostało jednak stworzone z jednego kawałka materiału, lecz powstało w kilku etapach pracy. Dowodzą tego badania dzieła sztuki za pomocą tomografu komputerowego. Zgodnie z nimi rzeźbiarz Totmes najpierw wykonał podstawową formę z wapienia. Na tym surowym kształcie wymodelował następnie gipsem wszystkie szczegóły twarzy oraz koronę królowej. W ostatnim kroku pomalował popiersie kolorowymi barwami. W tym celu użył różnych materiałów, takich jak barwiony proszek szklany, węgiel lub wapno. Tylko w przypadku prawego oka nie wybrał farby, lecz jako źrenicę osadził oszlifowany kryształ górski, który przymocowano woskiem pszczelim.
- Datowanie: Dziś przyjmuje się, że popiersie powstało około 1340 roku p.n.e. Gdy odkryto je w 1912 roku, miało więc prawdopodobnie ok. 3250 lat. Wiarygodne określenie wieku popiersia nie jest jednak możliwe. Zazwyczaj do badania wieku stosuje się metodę C-14. Do tej techniki na rzeźbie znajduje się jednak zbyt mało materiału organicznego, który jest niezbędny do tego procesu.
Popiersie królowej Nefertiti – arcydzieło sztuki egipskiej
Kiedy egiptolog Ludwig Borchardt natrafił na popiersie Nefertiti, wiedział, że dokonał wyjątkowego odkrycia. W swojej pisemnej dokumentacji wykopalisk określił je jako "najbardziej pełne życia egipskie dzieło sztuki". Wielobarwny portret miał być "najdelikatniejszym i najdokładniej opracowanym", jaki znał. Rzeczywiście popiersie stanowi niezwykły przykład precyzyjnego rzemiosła Starożytnego Egiptu. Ponadto ta naturalnej wielkości rzeźba posiada wyjątkowy status zarówno z perspektywy archeologicznej, jak i estetycznej.
Już Borchardt wskazywał w swoich zapiskach na niezwykły stan artefaktu. Zarówno forma kamienna lub gipsowa, jak i barwy są zachowane wyjątkowo dobrze. Wprawdzie rzeźba ma pewne uszkodzenia, takie jak na przykład niewielkie ubytki przy uszach, odpryski na ramieniu czy zadrapania na twarzy. Ogólnie jest jednak lepiej zachowana niż wiele innych znalezisk liczących ponad 3000 lat.
Doskonałemu stanowi zachowania można również przypisać to, że popiersie Nefertiti także dziś wywiera na oglądających niezrównane wrażenie. Delikatny uśmiech, gładka skóra i precyzyjnie opracowane pojedyncze włoski brwi sprawiają, że wydaje się niemal żywa. Swoim dumnym spojrzeniem emanuje elegancją, ale także siłą. Wielka niebieska korona ze złotą opaską na czole podkreśla jej autorytet i godność. Tymi cechami również dziś wprawia publiczność w zdumienie.
Czy Nefertiti musi zostać zwrócona Egiptowi?
Oryginał popiersia królowej Nefertiti należy dziś do kolekcji Stiftung Preußischer Kulturbesitz i jest niekwestionowaną atrakcją berlińskiego Neues Museum. Jednak raz po raz pojawiają się głosy domagające się zwrotu popiersia do Egiptu. Taka restytucja nie jest jednak obecnie oficjalnie podejmowana ani przez rząd egipski, ani przez stronę niemiecką.
Bez wątpienia popiersie Nefertiti stanowi znaczące dziedzictwo kultury egipskiej. W tym sensie żądanie zwrotu do państwa północnoafrykańskiego zasadniczo nie wydaje się nieuzasadnione. Stiftung Preußischer Kulturbesitz nie widzi jednak żadnego powodu, by się do niego zastosować, ponieważ jej zdaniem zarówno podczas wykopalisk, jak i przy podziale znalezisk oraz ich wywozie wszystko odbyło się legalnie.
Jak popiersie trafiło do Berlina
Na początku XX wieku udział krajów europejskich w wykopaliskach w Egipcie był całkiem powszechny. Europejczycy dysponowali środkami finansowymi niezbędnymi do wykopalisk, których Egipcjanom w tym czasie brakowało. Z zagranicznymi archeologami uzgodniono, że zawsze połowa znalezisk powinna pozostawać w Egipcie. Przy podziale należało też uwzględniać znaczenie archeologiczne poszczególnych obiektów. Zgodnie z tymi wytycznymi miało to również przebiegać podczas kampanii wykopaliskowej kierowanej przez Ludwig Borchardt w latach 1911–1913.
Istnieją jednak również pogłoski, że fałszywie zadeklarował popiersie jako czystą "pracę gipsową". W ten sposób chciał zmniejszyć zainteresowanie nim, ponieważ prace kamienne uchodziły za znacznie cenniejsze i bardziej interesujące naukowo. Ten podstęp miał umożliwić przejście popiersia na własność James Simon, finansującego wykopaliska.
W 1920 roku przekazał on następnie wszystkie znaleziska z Tell el-Armana Muzeum Berlińskiemu – w tym również popiersie Nefertiti. Dla Niemców do dziś nie ma więc wątpliwości, że przewiezienie popiersia do Berlina odbyło się zgodnie z prawem.
Panowanie kolonialne nie pozwalało Egiptowi na swobodną decyzję
To, że proces ten odbył się wówczas w taki sposób, nie jest w przeważającej mierze kwestionowane przez zwolenników restytucji. Żądania zwrotu uzasadnia się raczej tym, że całe warunki polityczne panujące w tym czasie w Egipcie nie pozwalały na sprawiedliwy podział znalezisk wykopaliskowych. Egipt znajdował się wówczas pod panowaniem brytyjskim, a zarząd starożytności, odpowiedzialny za podział, znajdował się w rękach francuskich. Również prawo regulujące współpracę z europejskimi misjami wykopaliskowymi powstało w warunkach kolonializmu. Wolne i samodzielne państwo bez wątpienia inaczej prowadziłoby negocjacje dotyczące znalezisk.
W rzeczywistości były już dwie próby ponownego sprowadzenia popiersia Nefertiti do Egiptu. W 1930 roku nie powiodło się to z powodu oporu niemieckiej ludności, w 1933 roku Adolf Hitler uniemożliwił wywóz ważnego artefaktu. Mimo wszelkiej krytyki obecnie nie toczą się żadne konkretne negocjacje dotyczące zwrotu. Archeolożki i archeolodzy wręcz przed nim ostrzegają. Kamienna rzeźba ma być tak krucha, że mogłaby w ogóle nie przetrwać transportu.
Wybrane dzieła dotyczące popiersia Nefertiti
