"Ostatnia Wieczerza" - przełomowe historycznie arcydzieło Leonarda da Vinci
Dla chrześcijaństwa jest to jeden z kluczowych momentów Nowego Testamentu: Ostatnia Wieczerza, podczas której Jezus oznajmia swoim apostołom, że jeden z nich go zdradzi. Leonardo da Vinci (1452 - 1519) stworzył swoją interpretacją tej biblijnej sceny w malarstwie ściennym jedno z najważniejszych dzieł sztuki w historii ludzkości. Dziś Ostatnia Wieczerza da Vinci należy do najpopularniejszych atrakcji Mediolanu. Każdego dnia około tysiąc odwiedzających przybywa do kościoła "Santa Maria delle Grazie", w którym można oglądać fresk. "Ostatnia Wieczerza" da Vinci nie jest pierwszą ani jedyną artystyczną realizacją tego tematu, ale z pewnością jest najsłynniejsza.
Leonardo da Vinci - uniwersalny geniusz, który połączył sztukę i naukę
"Mona Lisa", "Ostatnia Wieczerza" czy "Salvator Mundi" - historia sztuki zawdzięcza Leonardowi da Vinci kilka wybitnych dzieł. Jego kariera artystyczna rozpoczęła się w młodości, gdy we Florencji podjął naukę zawodu malarza i rzeźbiarza. Już w wieku 20 lat został przyjęty do florenckiego cechu malarzy i pracował we własnej pracowni.
Jednak zainteresowania da Vinci sięgały znacznie dalej niż sztuka. Był przekonany, że sztuka i nauka tworzą jedność. Swoją ciekawość i rozległą wiedzę wykorzystywał w licznych wynalazkach i pismach naukowych. Projektował różne maszyny latające, pojazdy i mechanizmy. Prowadził również badania naukowe w dziedzinie biologii i fizyki oraz intensywnie zajmował się anatomią człowieka. Ponadto działał jako architekt, namiestnik i geograf.
Dzięki swojej wizjonerskiej, interdyscyplinarnej pracy Leonardo da Vinci jest dziś uważany za jednego z najwybitniejszych uczonych uniwersalnych w historii ludzkości. Pozostawił po sobie tysiące rysunków, studiów i szkiców. Obrazów miał jednak ukończyć najwyżej 15. Ale nawet ta stosunkowo niewielka liczba wystarczyła, aby zaliczyć go do najważniejszych artystów renesansu.
Historia "Ostatniej Wieczerzy" zaczyna się w 1494 roku
Malowidło ścienne "Ostatnia Wieczerza" należy do najbardziej znanych prac Leonarda da Vinci. Przedstawia dwunastu uczniów w chwili, gdy Jezus ujawnia im, że wśród nich znajduje się zdrajca, który doprowadzi go na krzyż. Ta wersja motywu należy dziś do najbardziej znanych dzieł sztuki sakralnej. Da Vinci otrzymał zlecenie od mediolańskiego księcia Ludovico Sforza. Rozpoczął pracę w 1494 roku i potrzebował czterech lat, aby ukończyć dzieło o wymiarach 4,22 x 9,04 metra w dawnym refektarzu kościoła.
Fresk poprzedziły liczne szkice i studia, w których da Vinci testował wiele detali, układ uczniów oraz ich gestykulację. Przy nakładaniu farb na ścianę zdecydował się na dość nietypową metodę: zazwyczaj stosowano technikę fresku, polegającą na malowaniu bezpośrednio na wilgotnym tynku. Metoda ta była bardzo trwała, lecz nie pozwalała na żadne korekty w trakcie malowania.
Aby móc wprowadzać poprawki, da Vinci malował, jak w malarstwie tablicowym, farbą olejno-temperową na suchej ścianie. Była to decyzja o poważnych konsekwencjach. Owszem, zyskał więcej czasu na dopracowanie detali, jednak technika ta okazała się mało trwała i odporna.
Już po 20 latach kolory zaczęły blaknąć i pojawiły się pierwsze pęknięcia oraz plamy. Krótko po ukończeniu "Ostatnia Wieczerza" była więc już przypadkiem dla konserwatorów.
"Ostatnia Wieczerza" - niekończąca się historia restauracji
W przypadku dzieła sztuki liczącego ponad 500 lat nie dziwi, że czas pozostawia swoje ślady. Jednak "Ostatnia Wieczerza" okazała się szczególnie podatna na zniszczenia z powodu zastosowanej techniki i warunków środowiskowych. Największym problemem była wilgoć w ceglanej ścianie kościoła. Budynek znajduje się w pobliżu strumienia i woda prawdopodobnie często się do niego dostawała. Ponadto malowidło ścienne znajdowało się w pobliżu kuchni, której opary również szkodziły dziełu.
Pierwsze uszkodzenia fresku miały być widoczne już w połowie XVI wieku. Nastąpił maraton prac konserwatorskich trwający przez wiele stuleci. Pierwszą poważną próbę restauracji podjęto podobno w 1726 roku, a drugą około 40 lat później. Równolegle jednak malowidło było wciąż na nowo uszkadzane. Mówi się, że żołnierze rzucali kamieniami w obraz, a w 1821 roku nieudana próba usunięcia całego malowidła ściennego spowodowała ogromne szkody dla dzieła. Zresztą próby restauracji nie zawsze sprzyjały jakości dzieła. Niektórym konserwatorom najwyraźniej nie chodziło wyłącznie o przywrócenie stanu pierwotnego, lecz pozostawiali w obrazie własny ślad.
Ostatni wielki projekt czyszczenia i restauracji rozpoczął się w 1978 roku i miał trwać 21 lat. Pod kierownictwem Pinin Brambilla Barcilon w tym największym jak dotąd projekcie usunięto wszystkie przemalowania. Jednocześnie wprowadzono środki ochrony malowidła. Aby ograniczyć negatywny wpływ gazów oddechowych lub potu, dostęp do pomieszczenia jest dziś ściśle reglamentowany. Obecnie jednocześnie w refektarzu może przebywać maksymalnie 15 odwiedzających.
"Ostatnia Wieczerza" znaczenie: mity i opinie
Jak to często bywa w przypadku znanych dzieł sztuki, także to dzieło oferuje wiele miejsca na interpretacje. Według powszechnej opinii da Vinci chciał tu znacznie więcej niż tylko zilustrować tekst biblijny. Wielu badaczy zakłada, że wybrał ten motyw nie tyle ze względu na sam temat biblijny, ile po to, aby w sposób modelowy zaprezentować środki psychologiczne i malarskie.
Jednym z jego głównych zamierzeń miało być ukazanie różnych reakcji uczniów na zapowiedź Jezusa, że jeden z nich go zdradzi. W gestach i mimice apostołów miałoby się odzwierciedlać, jak przyjęli tę wiadomość. W podobnym kierunku zmierza interpretacja, która widzi w apostołach reprezentację różnych typów charakteru. Bartłomiej, Jakub i Andrzej mieliby reprezentować flegmę, Piotr, Judasz i Jan melancholię, Tomasz, Jakub i Filip radosnych i żywiołowych sangwiników, a Mateusz, Tadeusz i Szymon choleryków.
Kanadyjski zespół badawczy zajął się natomiast szczegółowo produktami spożywczymi rozłożonymi na długim stole. Podejrzewają oni, że zawierają one przesłania, które mogą dawać wskazówki dotyczące poglądów da Vinci na religię. Skupili się między innymi na przewróconej solniczce. Ta może być interpretowana jako symbol nieszczęścia. Mogłoby to oznaczać, że Judasz nie działał celowo, lecz jedynie wypełniał przeznaczony mu los, a więc nie był świadomym zdrajcą.
Również w astrologii spekuluje się na temat przesłania słynnego malowidła ściennego. "Ostatnia Wieczerza" jest tu postrzegana jako przedstawienie układu słonecznego i zodiaku. Każdy apostoł miałby reprezentować cechy określonego znaku zodiaku. Na przykład Tomasz odpowiadałby znakowi Panny, Piotr Strzelcowi, a Judasz Skorpionowi. Jezus, centralnie umieszczony w środku obrazu, reprezentowałby natomiast słońce, które oświetla wszechświat.
Ostatnia Wieczerza da Vinci była niezliczoną ilość razy cytowana i reprodukowana
Jako jedno z najbardziej znanych dzieł w historii sztuki, "Ostatnia Wieczerza" da Vinci stała się bardzo popularnym motywem dla kopii i cytatów wszelkiego rodzaju. W handlu sztuką malowidło ścienne często służy jako wzór do reprodukcji w formie obrazów, rzeźb lub reliefów.
Motyw ten był również chętnie wykorzystywany w reklamie. Między innymi producent samochodów Volkswagen, marka modowa Otto Kern oraz producent raki Yakamoz nawiązywali w swoich kampaniach reklamowych w mniej lub bardziej oczywisty sposób do tej biblijnej sceny.
Ponadto wielu artystów inspirowało się słynnym mediolańskim malowidłem ściennym. W 1987 roku supergwiazda pop-artu Andy Warhol zaadaptował motyw do serii swoich legendarnych sitodruków. Także enfant terrible surrealizmu, Salvador Dalì, sięgnął po tę scenę w 1955 roku w jednym ze swoich obrazów. W 2023 roku chiński artysta Ai Wei Wei odtworzył Ostatnią Wieczerzę z klocków Lego. Ponadto agencja eventowa Fever zaprezentowała w 2023 roku multimedialną wystawę 360 stopni poświęconą malowidłu ściennemu we Frankfurcie nad Menem.
Znaczący wkład w powstanie mitów miała również książka "Kod Leonarda da Vinci" Dan Brown, która została także zekranizowana pod tytułem "Kod da Vinci" z Tom Hanks. W tym fikcyjnym thrillerze dziełu sztuki przypisuje się ukryte przesłanie, a da Vinciemu nieudowodnione członkostwo w tajnym stowarzyszeniu. Ostatecznie liczne formy reprodukcji, interpretacji i cytatów świadczą o ogromnej fascynacji, jaką "Ostatnia Wieczerza" wywiera na publiczności od wieków.
