Madonna Sykstyńska Rafaela i jej niezwykła historia

Obok "Mona Lisa" i "Narodzin Wenus" jest to prawdopodobnie jeden z najsłynniejszych obrazów malarstwa renesansowego: Madonna Sykstyńska autorstwa Raffael Santi (1483–1520). Dzieło z roku 1513 należy do najwybitniejszych osiągnięć twórczości włoskiego malarza i architekta. Obraz, zwany także "Sixtina", należy dziś do zbiorów Galerii Obrazów Starych Mistrzów w Dreźnie i jest absolutną atrakcją każdej wystawy.

Jednak nie tylko mistrzowskie malarskie wykonanie sceny z Marią i Dzieciątkiem Jezus zachwyca odwiedzających. Również ponad 500-letnia historia Madonny Sykstyńskiej fascynuje publiczność. Jej niezwykle symboliczna kompozycja obrazu, dwa anioły, które zrobiły karierę na własną rękę, kilka zmian miejsca przechowywania oraz wielki wpływ, jaki wywarła na historię sztuki, przyczyniają się do dziś do jej popularności i mitu.

Rafael otrzymał zamówienie na Madonnę Sykstyńską osobiście od papieża Juliusza II

Rafael już za życia był sławnym i poszukiwanym artystą. Wraz z Leonardo da Vinci i Michelangelo Buonarroti zaliczał się do najważniejszych malarzy dojrzałego renesansu. Przede wszystkim zasłynął z przedstawień Madonny. Jeszcze gdy mieszkał we Florencji, stworzył liczne wizerunki Marii, na przykład:

• "Madonna z Dzieciątkiem i książką" (około 1503),
• "Madonna Terranuova" (1505) lub
• "Madonna Colonna" (około 1508).

Interpretacje tego bardzo popularnego w malarstwie renesansowym motywu autorstwa Rafaela wyróżniały się techniczną doskonałością, ale także emocjonalnością.

Papieskie zamówienie i jego znaczenie polityczne

Również papież Juliusz II usłyszał o wielkim talencie Rafaela i sprowadził go do Rzymu w roku 1508. Papież był wielkim mecenasem sztuk plastycznych i zainicjował współpracę Rafaela z architektem Donato Bramante i rzeźbiarzem Michelangelo. W roku 1512 papież zlecił mu w końcu wykonanie dużego obrazu do ołtarza kościoła klasztornego San Sisto w Piacenzy. To zamówienie miało polityczne tło: niewielkie miasto w północnych Włoszech zostało niedawno wyzwolone spod francuskiej okupacji przez wojska papieskie. Następnie Piacenza wróciła pod zwierzchnictwo Państwa Kościelnego. Madonna Sykstyńska miała upamiętnić i uczcić to wydarzenie.

Opis Madonny Sykstyńskiej: scena między niebem a ziemią

Madonna Sykstyńska Rafaela ukazuje scenę, która łączy postacie biblijne i ziemskie. W centrum stoi Maria z Dzieciątkiem Jezus na ręku. Ustawienie jej stóp wskazuje, że porusza się ku czemuś. Przypuszczalnie przekracza granicę ze świata niebiańskiego do świata ziemskiego.

Rafael nadał swojej Madonnie bardzo młode i piękne oblicze. Jej wzrok skierowany jest w stronę oglądających. Jej wyraz twarzy wydaje się jednak nieco melancholijny, a nawet zatroskany.

Po bokach Marii Rafael umieścił dwie słynne postacie z historii religii. W lewej połowie obrazu klęczy papież Sykstus II i spogląda na Marię. Ten papież został stracony w III wieku za panowania cesarza Waleriana i jest uważany za świętego oraz męczennika. Po prawej stronie Rafael umieścił świętą Barbarę. Według przekazów została zabita przez swojego ojca Dioscurosa, ponieważ odmówiła wyrzeczenia się swojej chrześcijańskiej wiary. Ona również jest uważana wśród wierzących chrześcijan za męczennicę.

Tymi dwiema postaciami Rafael nawiązał do kościoła San Sisto w Piacenzy, dla którego pierwotnie namalował Madonnę Sykstyńską. Przechowywano tam zarówno relikwie papieża Sykstusa II, jak i świętej Barbary. Kościół klasztorny służył więc jako miejsce kultu obu świętych.

Znaczące elementy w dziele Madonny Sykstyńskiej

Oprócz głównych postaci Rafael poświęcił jednak wiele uwagi także innym, mniej wyeksponowanym elementom obrazu. Dotyczy to szczególnie tła obrazu. Na pierwszy rzut oka wygląda ono jak morze chmur na niebie. Przy bliższym spojrzeniu można jednak dostrzec, że Rafael zbudował formację chmur z niezliczonych małych główek aniołów.

Również ciemnozielona aksamitna zasłona jest wspominana w wielu analizach Madonny Sykstyńskiej. Zasłona ta jest najczęściej interpretowana jako granica między sferą ziemską a boską. Za pomocą zasłony Rafael miał symbolicznie przedstawić, w jaki sposób Jezus przyszedł do ludzi. Ponadto zasłona pełni funkcję kompozycyjną. Wspiera geometryczne ułożenie trzech wielkich postaci w trójkąt i tym samym zapewnia równowagę w kompozycji obrazu.

W wielu opisach obrazu wskazuje się ponadto na znaczenie pierwotnej przestrzeni ołtarzowej w kościele w Piacenzy dla sensu Madonny Sykstyńskiej. Zawieszenie obrazu w chórze mnichów w San Sisto miało mieć decydujący wpływ na treść obrazu i zostało świadomie uwzględnione przez Rafaela w koncepcji dzieła.

W swojej pierwotnej pozycji obraz miał wisieć naprzeciw krzyża. Na ten krzyż wskazuje papież Sykstus II prawą ręką. Jest to interpretowane jako symbol, że los Jezusa, który miał umrzeć na krzyżu, był znany wszystkim postaciom przedstawionym na obrazie. Po przeniesieniu Madonny Sykstyńskiej do Galerii Obrazów w Dreźnie tego związku z przestrzenią ołtarzową nie da się już jednak bezpośrednio odtworzyć.

Tajnymi gwiazdami obrazu są dwa małe anioły

Madonna Sykstyńska należy do najsłynniejszych dzieł renesansu i co roku przyciąga do Drezna setki tysięcy odwiedzających. Swoją popularność obraz Rafaela zawdzięcza jednak w niemałym stopniu dwóm postaciom z marginesu obrazu – dwóm aniołkom u jego dołu.

To duo aniołów należy prawdopodobnie do najsłynniejszych motywów sztuki aniołów. Równolegle do właściwego głównego dzieła od około 200 lat robią one samodzielną karierę. Już w połowie XIX wieku miały być po raz pierwszy wykorzystywane niezależnie od oryginału, między innymi jako motyw na biżuterii i pocztówkach.

Od drugiej połowy XX wieku należą do stale powracających postaci w świecie marketingu i kultury codziennej. Są wykorzystywane jako motyw na niezliczonych artykułach konsumpcyjnych, takich jak zastawa stołowa, etui na telefon, torby, pościel, poduszki, parasole czy puszki na kawę. Fragment obrazu z dwoma aniołami cieszy się ponadto wielką popularnością jako reprodukcja w formie rzeźb lub obrazów.

To, że dwa anioły niemal przewyższają Madonnę Sykstyńską swoją popularnością, z pewnością nie było tak zaplanowane przez Rafaela. Uważa się wręcz za udowodnione, że Rafael namalował ich na dolnej krawędzi obrazu dopiero wtedy, gdy obraz był już właściwie ukończony. Mówi się, że dolna połowa obrazu wydała mu się zbyt pusta. Wszystko wskazuje więc na to, że oba anioły nie należały do pierwotnej koncepcji obrazu. Zresztą wydają się one nie do końca pasować do tej sceny.

Za sprawą postaci Marii, Jezusa, papieża Sykstusa i świętej Barbary powstaje nastrój poważny, a nawet dramatyczny. Na tym tle dwa anioły wyglądają niemal jak ironiczny komentarz Rafaela. Rozmarzone aż po znudzone przyglądają się wydarzeniom nad nimi. Patos sceny zdaje się pozostawiać je całkowicie obojętnymi.

Z Piacenzy do Drezna: Madonna Sykstyńska wielokrotnie zmieniała miejsce

Papież Juliusz II zamówił u Rafaela Madonnę Sykstyńską dla kościoła klasztornego San Sisto w Piacenzy. Jednak Sixtina miała w kolejnych stuleciach jeszcze wielokrotnie zmieniać miejsce.

Po raz pierwszy stało się to w 1754 roku. To, że Madonna Sykstyńska po raz pierwszy musiała opuścić swoje stałe miejsce, było skutkiem wielkiej popularności Rafaela. Był on artystą poszukiwanym nie tylko za życia, lecz także w kolejnych stuleciach. Kto w XVIII wieku chciał uchodzić za kogoś w europejskich domach królewskich, miał w swojej kolekcji dzieło włoskiego malarza renesansowego.

Również August III (1696–1763), król Polski i elektor Saksonii, a przy tym wielki miłośnik sztuki, wysłał delegację, aby w Italii zdobyć jedno z pożądanych arcydzieł Rafaela. Eksperci sztuki natrafili w końcu na Madonnę Sykstyńską w Piacenzy, gdzie prowadziła ona dotąd raczej nieznaną egzystencję. Najwyraźniej potrzebne były długie negocjacje i znaczna suma pieniędzy, aby mnisi przekazali obraz Augustowi III.

Jeszcze w tym samym roku Madonnę Sykstyńską można było zaprezentować w Dreźnie. Ledwie jednak dotarła na miejsce, musiała znów opuścić miasto. Z powodu wojny siedmioletniej w latach 1756-1763 została na krótko przeniesiona do twierdzy Königstein.

Zawierucha wojenna i powrót do Drezna

To znowu wojna zmusiła Madonnę Sykstyńską do małej odysei. W czasie II wojny światowej obraz był bezpośrednio zagrożony z powodu nalotów lotniczych na Drezno. Jak wiele innych skarbów sztuki z Galerii Obrazów w Dreźnie, w 1944 roku został przewieziony do tunelu kolejowego koło Großcotta. Po zakończeniu wojny Armia Czerwona natrafiła tam na arcydzieło i zabrała je do Moskwy. Tam był czasowo wystawiany w Muzeum Puszkina i miał przyciągnąć ponad milion odwiedzających.

Dziesięć lat później Sixtina została zwrócona Niemcom. W 1955 roku przetransportowano ją najpierw do Berlina. Tam została jednorazowo pokazana na wystawie, zanim w 1956 roku powróciła do Galerii Obrazów w Dreźnie.

Madonna Sykstyńska jako światowy fenomen kulturowy

Madonna Sykstyńska przyciąga dziś co roku setki tysięcy odwiedzających do Galerii Obrazów Starych Mistrzów w Dreźnie. Jednak jej popularność nie jest nowym zjawiskiem. Już od przeniesienia do Drezna w 1754 roku cieszyła się wielką popularnością – zarówno wśród publiczności, jak i wśród innych artystów różnych dyscyplin.

Już na początku XIX wieku różni malarze inspirowali się Madonną Sykstyńską, kopiując ją i cytując:

• W 1809 roku Friedrich Burys namalował obraz pod tytułem "Księżniczka koronna Auguste kopiująca Madonnę Sykstyńską".
• Rosyjski malarz Mikhail Kornetsky podjął w swoim obrazie "Ocalenie Madonny" z 1985 roku temat historii Madonny Sykstyńskiej po II wojnie światowej.
• Ikona pop-artu Andy Warhol nawiązał do dzieła w 1986 roku w swoim hołdzie "Raphael Madonna $ 6,99".
• Także legendarny surrealista Salvador Dalí zinterpretował ten motyw w 1957 roku w swoim obrazie "Gala, moja Madonna Sykstyńska".

Jednak nie tylko malarze, lecz także intelektualiści i literaci intensywnie zajmowali się Madonną Sykstyńską Rafaela. Filozof Arthur Schopenhauer poświęcił obrazowi krótki wiersz, Friedrich Schiller włączył Sixtinę do swojego dramatu "Oblubienica z Mesyny", a także Fiodor Dostojewski cytował Madonnę Rafaela w "Zbrodni i karze". Dla Johann Wolfgang von Goethe była ona "pierwowzorem matek" i "królową kobiet", a Heinrich von Kleist miał codziennie przez wiele godzin wpatrywać się w obraz. Madonna Sykstyńska Rafaela wywarła więc trwały wpływ na sztukę i kulturę i zapewne będzie to czynić także w przyszłości.