Cztery słynne autoportrety, które warto znać

Malarstwo portretowe to sztuka przedstawiania ludzi i ich charakteru na obrazie. Portretowe obrazy należą dziś do standardowego repertuaru wielu malarek i malarzy. W toku ewolucji malarstwa portretowego jeden z jego wariantów mógł rozwinąć się w samodzielny gatunek – autoportret.

Artystki i artyści ze wszystkich epok stawiali samych siebie w centrum swoich dzieł, między innymi

• Claude Monet,
• Pablo Picasso,
• Gerhard Richter,
• Frida Kahlo,
• August Macke,
• Vincent van Gogh,
• Paula Modersohn-Becker,
• Otto Dix i
• Egon Schiele.

Korzenie autoportretów mają sięgać aż do starożytności. Znaczącą popularność ten gatunek zyskał jednak dopiero od XV wieku, gdy różni słynni artyści i artystki zaczęli wykonywać portrety samych siebie.

Za najwcześniejsze autoportrety twórców uznaje się dzieła Albrecht Dürer. Ale także inni artyści renesansu i artystki zaczęli poświęcać się autoportretowi, na przykład Leonardo da Vinci lub Rembrandt. Od tego czasu autoportret rozwinął się w popularny temat malarski.

Autoportrety w sztuce – twórcy czynią samych siebie modelem

Szczególny charakter autoportretów – zarówno dla artystek i artystów, jak i dla oglądających – polega na tym, że w procesie malowania typowy podział ról zostaje zniesiony. Zwykle malarki i malarze obserwują innych ludzi oraz swoje otoczenie. W swoich dziełach oddają następnie własne subiektywne wrażenia. W autoportretach natomiast przejmują oba zadania i sami stanowią motyw.

Twórcy otwierają tu przed publicznością wyjątkowe spojrzenie na swoje życie wewnętrzne. W przeciwieństwie do portretów innych ludzi mogą tu bezpośrednio wprowadzać swoje emocje do dzieł. Poza tym autoportrety w sztuce mogą spełniać jeszcze inne cele. Gdy słynne malarki i malarze tworzą autoportrety, mają pełną kontrolę nad tym, jak mają się pojawić na obrazie. Mogą przedstawiać się w sposób wyidealizowany i upiększony, ale także bardzo realistycznie lub abstrakcyjnie. Dlatego autoportrety można uczynić również skutecznym narzędziem autokreacji.

Niekiedy autoportrety w malarstwie służą jednak po prostu jako możliwość ćwiczenia przedstawiania twarzy. Wtedy własne oblicze staje się po prostu bardzo tanim i zawsze dostępnym modelem. Pod względem techniki, a także różnych możliwych perspektyw i kadrów, autoportrety prawie nie różnią się od portretów. Podobnie jak w malarstwie portretowym, także tutaj istnieją podgrupy definiowane przez odpowiedni kadr. To samo dotyczy ułożenia głowy i kąta patrzenia osoby, na przykład "widok frontalny", "portret profilowy" albo "półprofil".

Poniżej chcemy przedstawić Państwu kilka słynnych autoportretów i ich twórców.

Słynny autoportret Rembrandta: "Autoportret z Saskią"

Jednym z najbardziej znaczących malarzy, którzy odkryli dla siebie autoportret już w XVII wieku, był Rembrandt Harmenszoon van Rijn (1606–1669). Dziś ten niderlandzki malarz zalicza się do najsłynniejszych przedstawicieli sztuki baroku.

Pracował różnymi technikami, głównie malarstwem, akwafortą i rysunkiem. Ponadto w swojej pracowni kształcił młodych artystów. Rembrandt malował przede wszystkim pejzaże, sceny rodzajowe, martwe natury, obrazy historyczne i portrety. Do jego najbardziej znanych prac należą

• "Straż nocna",
• "Oślepienie Samsona" oraz
• "Anatomia doktora Tulpa".

Przez wiele lat zarabiał jako bardzo rozchwytywany malarz portretowy. Równolegle jednak już bardzo wcześnie zaczął tworzyć wizerunki samego siebie. Przez około czterdzieści lat regularnie portretował samego siebie. W ten sposób – jak w dzienniku – skrupulatnie dokumentował proces swojego starzenia się.

Jednocześnie autoportrety miały dla niego także bardzo praktyczne zastosowanie. Uczynił samego siebie modelem do studiów i ćwiczył na swoim odbiciu przedstawianie ludzkich rysów twarzy. Tak więc w swoich autoportretach ukazywał się w różnych stanach emocjonalnych, na przykład wesoły, smutny, zamyślony lub zaskoczony. Poza tym sprawdzał, jak za pomocą światła i cienia można podkreślić mimikę.

Do jego najsłynniejszych autoportretów należy obraz "Autoportret z Saskią". Przy tym dziele z 1638 roku Rembrandt inspirował się przypowieścią o synu marnotrawnym z Nowego Testamentu. Przedstawił samego siebie jako młodego mężczyznę, który pełnymi garściami wydaje pieniądze swojego ojca. Kobieta u jego boku to jego żona Saskia. Obraz należy dziś do zbiorów Gemäldegalerie Alte Meister w Dreźnie.

Armin Mueller-Stahl: "Autoportret z papierosem"

Większość zna go jako odnoszącego międzynarodowe sukcesy aktora charakterystycznego, ale ma on jeszcze wiele innych talentów artystycznych: Armin Mueller-Stahl.

Ten niemiecki artysta, urodzony w 1930 roku, jest nie tylko renomowanym aktorem, lecz także wykształconym skrzypkiem koncertowym oraz autorem wierszy i powieści. Szczególnie wielka miłość łączy go jednak ze sztukami plastycznymi. To właśnie one od kilku lat stanowią główny punkt ciężkości jego działalności artystycznej.

Swoimi obrazami, rysunkami i grafikami zorganizował już liczne wystawy. Mueller-Stahl pracuje głównie w gatunkach figuratywnych, takich jak pejzaże, martwe natury i portrety. Jego styl cechuje wyrazista ekspresyjność, dzięki której momentami zbliża się do granicy abstrakcji. Mimo to charakter jego motywu zawsze zostaje zachowany. Dotyczy to szczególnie jego portretów, do których często wybiera znane osobistości, takie jak

• Helmut Schmidt,
• Ludwig van Beethoven,
• David Bowie lub
• Liz Taylor.

Równocześnie jednak raz po raz bierze za wzór także samego siebie. W swoich autoportretach ukazuje się na różnych etapach swojej biografii. Raz malował siebie ze skrzypcami, innym razem jako postać z filmu, w którym grał.

W swojej litografii "Autoportret z papierosem" z 2021 roku przedstawia się z wąsami i papierosem w kąciku ust. Oczywiście jest to reminiscencja wcześniejszych czasów, kiedy jeszcze nosił brodę. Utrzymana w czerni i bieli litografia bardzo bezpośrednio i wyraziście podkreśla jego rysy twarzy. Przy tym tylko połowa jego twarzy jest w pełni rozpoznawalna – jakby właśnie wychodził z cienia.

Andy Warhol: "Autoportret"

Był królem pop-artu i mistrzem autokreacji – amerykański artysta Andy Warhol (1928–1987). Jego wizja artystyczna była sprzeczna ze wszystkimi powszechnie obowiązującymi standardami. Dotyczyło to zarówno jego rozumienia sztuki, jak i motywów oraz środków wyrazu artystycznego.

Warhol pracował różnymi technikami, takimi jak malarstwo, grafika, rzeźba i film. Jednak jego wielkim znakiem rozpoznawczym stała się seryjna produkcja dzieł sztuki przy użyciu techniki sitodruku. Stanowiła ona także ważny element jego filozofii sztuki.

Warhol wytyczał nowe drogi także przy wyborze swoich motywów. Cytował liczne obiekty, które znajdował w popkulturze, mediach masowych i świecie konsumpcji. Tym samym wyniósł pozornie banalne przedmioty codziennego użytku do rangi sztuki. Do jego najsłynniejszych prac należą serie obrazów z puszkami zupy "Campbell's", a także liczne portrety celebrytów, takich jak Marilyn Monroe, Mick Jagger czy Mao.

Warhol nie tylko tworzył dzieła sztuki, lecz także prezentował samego siebie jak obiekt artystyczny. W ramach autokreacji przyjął swój typowy wygląd z białą peruką i okularami przeciwsłonecznymi. Ponadto w kilku filmach postawił siebie i swoje życie w centrum. Do inscenizacji dzieła sztuki "Andy Warhol" przyczyniały się również autoportrety.

W licznych dziełach reflektował nad swoją osobowością i swoim statusem w (artystycznym) świecie. "Autoportret" ("Self-Portrait") należy do dużej serii, którą Warhol rozpoczął w 1967 roku. Za podstawę tej serii obrazów posłużyło zdjęcie z fotobudki. Reprodukował je za pomocą sitodruku w różnych rozmiarach i kolorach bazowych. Warhol pokazuje się tutaj z ręką przy brodzie w pozie intelektualisty. Duże części jego twarzy pozostają jednak ukryte w cieniu. Nadaje to artyście tajemniczą aurę. Słynne autoportrety takie jak ten miały decydujący wpływ na publiczny wizerunek Warhola i na jego mit.

Słynny autoportret Max Beckmann: "Autoportret z saksofonem"

Max Beckmann (1884–1950) należy zaliczyć do pierwszej ligi niemieckich malarek i malarzy klasycznej nowoczesności. Nie da się go jednak jednoznacznie przypisać do żadnego ze stylów malarskich, które były popularne na przełomie XIX i XX wieku. Rozwinął raczej niezwykle samodzielny styl, w którym inspirował się różnymi epokami.

Można więc dostrzec wpływy ekspresjonizmu i kubizmu, ale także dawnych mistrzów, klasycyzmu i impresjonizmu. W istocie Beckmannowi zawsze bardzo zależało na pozostaniu wiernym malarstwu przedstawiającemu.

Chociaż dziś jest zwykle zaliczany do ekspresjonizmu, za życia wyraźnie dystansował się od tego ruchu. Odrzucił na przykład przyjęcie do grupy artystycznej "Brücke". W dyktaturze narodowosocjalistycznej mimo to popadł w niełaskę i został napiętnowany jako zdegenerowany. Dziś Max Beckmann jest uważany za jednego z najważniejszych przedstawicieli niemieckiego ekspresjonizmu.

Jego dzieła są prezentowane w renomowanych muzeach na całym świecie i osiągają najwyższe ceny na aukcjach. Do tematycznych punktów ciężkości Beckmanna należały pejzaże i portrety, a od końca lat 80. XIX wieku także autoportrety. Wśród słynnych malarek i malarzy autoportretów Max Beckmann należał do najbardziej płodnych. W ponad 40 obrazach i innych grafikach utrwalił siebie na obrazie w różnych sytuacjach swojego życia.

W 1930 roku stworzył obraz olejny "Autoportret z saksofonem". Beckmann fascynował się w tym czasie teatrem, cyrkiem i muzyką. W tym dziele przeniósł samego siebie do tego świata i przedstawił się jako akrobata. Saksofon w jego rękach można interpretować jako symbol współczesnej muzyki – przede wszystkim jazzu –. Twarz w półcieniu i stonowane kolory przekazują jednak raczej zatroskany aż sceptyczny nastrój artysty. Oryginalny obraz olejny "Autoportret z saksofonem" Max Beckmanna należy dziś do zbiorów Kunsthalle Bremen.